پایگاه خبری تحلیلی بانک مردم - دکتر علیرضا جلالی‌ فراهانی: متاسفانه این روزها، به شکلی روزافزون با اشخاصی مواجه می‌شویم که با اتکا به بهره مختصری که از یک دانش تخصصی فربه و عمیق برده‌اند - و به اصطلاح عامیانه، چیزی به گوششان خورده است- ، خود را در مقام صاحب‌نظر بلامنازع آن حوزه قرار داده و به صدور آرای قطعی در آن حیطه می‌پردازند. این پدیده را می‌توانیم در عموم حوزه‌های تخصصی، از علم سیاست و جامعه‌شناسی گرفته تا اقتصاد و مدیریت و - در سطحی محدودتر-، حتی علوم دقیقه نظیر پزشکی و مهندسی، نیز مشاهده کنیم. رواج این پدیده نامبارک نه تنها باعث افت کیفیت گفتگوهای ما در سطح جامعه شده است، بلکه بخاطر دشوار بودن تشخیص گزاره‌های عالمانه از غیرعالمانه، اعتماد عمومی به یافته‌های مستند حوزه‌های تخصصی دانش را نیز مخدوش ساخته است. جالب است بدانیم که تمایل به ورود غیرعالمانه به حوزه‌های تخصصی و ابراز نظر قطعی در این حوزه‌ها آن هم به اتکای دانشی اندک، یک خطا یا دام شناختی شناسنامه‌دار است که به اعتبار نام دو دانشمند به نام‌های دیوید دانینگ و جاستین کروگر که آن را برای نخستین بار، مورد مطالعه تخصصی قرار دادند، اثر دانینگ-کروگر، نامیده شده است. البته این پدیده، قبل از مطالعه و نامگذاری علمی، کم و بیش شناخته شده بود کما اینکه در جمله مشهور داروین که گفت" جهل بیشتر از دانش باعث ایجاد اعتماد به نفس می‌شود" نیز همین اصل کاملاً مشهود است اما این نامگذاری و مطالعه علمی، باعث آگاهی بیشتر و ایجاد حساسیت مطلوب در این خصوص شده است.

 اثر دانینگ-کروگر، یک سوگیری یا خطای شناختی است که بر اساس آن افراد با توانایی یا دانش ناچیز در یک زمینه خاص (کسانی که معمولاً به تازگی وارد حوزه‌ای تخصصی شده‌اند یا اخیراً مطالبی در آن حوزه آموخته‌اند)، شایستگی و توان خود را بیش از حد ارزیابی می‌کنند. به عبارت دیگر، در این وضعیت افرادی که در یک حوزه خاص، مهارت یا دانش کمی دارند، دچار این توهم هستند که دقیقاً در همان حوزه، از شایستگی بالاتری نسبت به دیگران برخوردارند و بر این اساس، با اعتماد به نفسی بسیار بالا در آن حوزه به ابراز نظر می‌پردازند (به زبان دانشمندان ایده‌پرداز این اثر، این افراد در "قلۀ حماقت" قرار دارند.)
برای تشخیص اثر دانینگ-کروگر در خود یا دیگران، به دنبال علائم زیر باشیم:
۱-    فقدان خودآگاهی: افرادی که تحت تأثیر اثر دانینگ-کروگر قرار می‌گیرند اغلب بینش کمی نسبت به محدودیت‌های خود دارند و بر این اساس ممکن است فقدان شایستگی خود را تشخیص ندهند.
۲-     اعتماد به نفس بیش از حد: اقتضای قرار گرفتن در قله، بروز اعتماد به نفس کاذب است. قربانیان اثر دانینگ-کروگر، بیش از حد به توانایی‌های خود اطمینان دارند، حتی زمانی که فاقد مهارت‌ها یا دانش لازم هستند. در عموم موارد، سطحی از اعتماد به نفسی و اطمینان در ابراز نظری را که در این افراد می‌بینیم، بی‌نظیر است و شاید بتوان گفت که یکی از علائم تقریباً قطعی قربانیان این اثر (خصوصاً در حوزه علوم غیردقیقه)، اظهار نظرهای قطعی است که با اعتماد به نفسی حیرت‌انگیز، بیان می‌شود!
۳-     ناتوانی در تشخیص تخصص: افرادی که تحت تأثیر اثر دانینگ-کروگر قرار گرفته‌اند معمولاً تخصص دیگران را نادیده می‌گیرند یا آن را کم‌ارزش می‌دانند و معتقدندکه بهتر و بیشتر از آنان، می‌دانند و می‌فهمند. محافظه‌کاری و یا تقوای علمی متخصصین واقعی و عدم ابراز نظرهای قاطع (که البته از ویژگی‌های مطلوب اهل فضل و دانش است)، این توهم را در قربانیان اثر دانینگ-کروگر تقویت می‌کند که فقط آنها هستند که می‌دانند چراکه با خود می‌گویند، "اگر بقیه هم آنچه را که من می‌دانم، می‌دانستند، حتما می‌گفتند. حال که کسی چیزی نمی‌گوید، پس فقط من هستم که می‌دانم".
۴-     مقاومت در پذیرش بازخور: قربانیان اثر دانینگ-کروگر ممکن است در پذیرش انتقاد یا بازخور سازنده، مشکل داشته باشند چراکه فقط خود را صاحب نظر دانسته شخص دیگری را واجد صلاحیت نقد آنها نمی‌دانند.
برای رهایی از این خطای شناختی، اقدامات و تمهیدات زیر، مفید خواهند بود:
۱-    خوداندیشی و خودآگاهی: در مورد توانایی‌ها و دانش خود، بطور عینی تأمل کنیم. با یادآوری مستمر این واقعیت که حوزه و گستره دانش‌ها، بسیار فراخ و عمیق است، همواره برای پذیرش و شناخت زمینه‌هایی که ممکن است در آنها تخصص نداشته باشیم، آمادگی داشته باشیم.
۲-     به دنبال اخذ بازخور از دیگران باشیم: از افراد قابل اعتمادی که می‌توانند ارزیابی صادقانه¬ای از مهارت‌ها و دانش ما ارائه دهند، بازخور بخواهیم و به نظرات آنها گوش دهیم.
۳-    یادگیری و بهبود مستمر: برای پایین  آمدن از "قله حماقت" لازم است که به فلسفه رشد و یادگیری مستمر، ملتزم باشیم و فعالانه به دنبال فرصت‌هایی برای یادگیری و بهبود در زمینه‌هایی باشیم که ممکن است در آنها فاقد شایستگی لازم باشیم. البته قرار گرفتن در این مسیر، اول ما را به نقطۀ یاس‌آور "درۀ ناامیدی" می‌رساند که در آن تازه میفهمیم که "چقدر نمی‌دانستیم" اما در صورت چیرگی بر این یاس و ادامه مسیر یادگیری، می‌توانیم به "دامنه‌های روشنگری" و "ارتفاعات ثبات و پایداری دانش"، برسیم.
۴-    شناخت و احترام به تخصص: بپذیریم که افرادی هستند که زندگی‌شان را صرف کسب دانش و تخصص و مهارت در حوزه‌های علمی، کرده‌اند و لاجرم، دانش و مهارت بیشتری از ما در زمینه‌های خاصی دارند. برای تخصص آنها ارزش قائل شویم و آماده باشیم که از آنها یاد بگیریم.
۵-    فروتنی را در خود پرورش دهیم: با الگو گرفتن از اهل فضل و دانش که با وقوف به محدودیت‌های خود و گستردگی دانش، افتادگی پیشه می‌کنند و با اذعان به اینکه ممکن است همه پاسخ‌ها را نداشته باشیم یا در هر زمینه‌ای متخصص نباشیم، تمرین تواضع کنیم و زمانی که چیزی را نمی‌دانیم، صراحتاً به آن اعتراف کنیم.

با آگاهی از اثر دانینگ-کروگر و تلاش فعالانه برای رهایی از آن، کیفیت گفتگوها و مباحث خود را افزایش داده و به رشد و بلوغ خرد جمعی و نهایتاً کیفیت تصمیمات خود در سطح خرد و کلان، کمک کنیم.